Aktualności

Autor artykułu: Mgr inż. Thomas Gasdorf
Tłumaczenie: Labro INT

Mgr inż. Thomas Gasdorf jest prezesem spółki Broen Armaturen GmbH. Jako urzędujący przewodniczący komisji roboczej Armatura laboratoryjna Niemieckiego Instytutu Normalizacyjnego [niem. Deutsches Institut für Normung] we Frankfurcie uczestniczy bezpośrednio w opracowywaniu niemieckich i europejskich norm armatury laboratoryjnej oraz pryszniców bezpieczeństwa.


Woda demineralizowana odgrywa w laboratoriach coraz większą rolę. Początkowo stosowano ją głównie do czyszczenia i płukania, jednak z czasem znalazła znacznie szersze zastosowanie.

Kiedyś w praktyce wystarczyła niejednokrotnie czystość wody destylowanej. Istotnej roli nie odgrywało również zachowanie dokładnie zdefiniowanego stopnia czystości. W pracy dzisiejszego laboratorium pojawiają się coraz częściej czynności, w przypadku których woda jest wykorzystywana jako rozpuszczalnik do przeprowadzenia niezwykle dokładnych analiz. I tak np. niektóre badania z zakresu biotechnologii wymagają wody, która musi być całkowicie wolna od nukleazy, DNA i drobnoustrojów chorobotwórczych (pirogenów). Także takie zastosowania jak np. w hodowli ryb, gdzie ściśle zdefiniowany poziom składników mineralnych osiąga się poprzez dodanie ich do wody demineralizowanej, stają się w coraz większym stopniu częścią zakresu wykorzystania wody uzdatnionej. Inne typowe obszary zastosowania to produkcja leków, przemysł półprzewodników, produkcja ogniw słonecznych, fotolitografia czy elektrownie (jako woda zasilająca). Takie wykorzystanie wymaga wysokiej czystości i całkowitego odsolenia wody. Należy przy tym możliwie maksymalnie ograniczyć wahania parametrów przewodnictwa podczas realizacji poniżej opisanych etapów procesu.

 

Terminologia

 

Bardzo trudno jest podać jasną definicję wody uzdatnionej. Standardowy termin „woda destylowana” odnosi się do wcześniej powszechnie wykorzystywanej metody jej wytwarzania poprzez destylację. W przypadku tej metody woda nieuzdatniona jest odparowywana w aparacie destylacyjnym i skraplana ponownie do postaci płynnej w kondensatorze. Rozpuszczone w niej składniki, jak np. sole, pozostają w kotle parowym, z którego odparowana woda ulatnia się. Nie można przy tym całkowicie uniknąć przejścia substancji lotnych i niewielkich ilości składników nielotnych do pary wodnej.

Dzisiaj terminy takie jak aqua dest, aqua bidest itd. odnoszą się często nie do procesu produkcji, lecz oznaczają jedynie właściwości typowe dla jedno- lub kilkustopniowej destylacji, ponieważ woda oczyszczona jest dziś produkowana najczęściej z zastosowaniem nowoczesnych technik uzdatniania, a nie klasycznej destylacji. Ponadto w dzisiejszym języku pojawiają się raczej terminy takie jak woda demineralizowana lub odsolona. Istnieją w tym zakresie uregulowania ustawowe, jak np. norma DIN ISO 3696 (woda do celów analitycznych) czy też wytyczne VDI 2083 (wytwarzanie półprzewodników i elektrotechnika). Branża farmaceutyczna definiuje pojęcia aqua purificata oraz aqua injectibilia, podając stosowne wytyczne GMP.

Ważną właściwością wody demineralizowanej jest jej przewodnictwo wzg. jej specyficzny opór. Do oznaczenia jakości wody o najwyższym stopniu czystości stosuje się ponadto takie inne parametry, jak składniki nieorganiczne i organiczne, zawartość cząstek oraz liczba obecnych w niej mikroorganizmów.

W zależności od przeznaczenia wody istnieje wiele definicji i stopni czystości wody uzdatnionej. Zakres stopni czystości od wody laboratoryjnej po wodę ultraczystą, o najwyższym stopniu czystości wydaje się przy tym wystarczający. Z perspektywy różnych przeznaczeń pomocny może okazać się ogólny podział na wodę laboratoryjną (1-20 µS/cm), wodę czystą (1,0-0,1 µS/cm) oraz wodę o najwyższym stopniu czystości (0,1-0,0555 µS/cm), nawet jeżeli niekoniecznie pokrywa się on z innymi podziałami. Woda destylowana wykazuje przewodnictwo mniej więcej na poziomie od 0,5 do 5 µS/cm. Wartość przewodnictwa analitycznie czystej wody zgodnie z DIN ISO 3696 nie może przekraczać w przypadku wody o najniższej jakości 0,5 µS/cm.

 

Wysoce skuteczne odsalanie

 

Częstsze zastosowanie wody demineralizowanej i wysoki stopień czystości zawdzięczamy również szerokiej ofercie bardzo wydajnych instalacji do uzdatniania wody. Pracujące bez przerwy urządzenia wykorzystują zazwyczaj w fazie pierwszej osmozę odwróconą. Na syntetycznej membranie wytwarzane jest przy tym ciśnienie wyższe niż ciśnienie osmotyczne roztworu wodnego. Po drugiej stronie membrany znajduje się wolna od soli, wodna faza druga, pozbawiona w dużym stopniu minerałów i praktycznie całkowicie wolna od obciążeń organicznych. Dużą zaletę tej metody stanowi fakt, że membrany zatrzymują nie tylko sole, ale również wiele innych zanieczyszczeń (mikroorganizmy, cząstki organiczne itd.). Pozostałość soli na poziomie od dwóch do pięciu procent sprawia, że konieczne są kolejne etapy uzdatniania. Odgazowanie membranowe pozwala pozbyć się m.in. kwasu węglowego. Przewodnictwo szczątkowe można zredukować za pomocą wymieniacza jonowego z mieszanym złożem. W praktyce coraz częściej stosuje się elektrodejonizację jako drugi etap uzdatniania, łączącą w sobie dwie sprawdzone techniki oczyszczania wody: elektrodializę oraz odsalanie (dejonizację) poprzez wymianę jonów. Cel tej techniki to usunięcie rozpuszczonych w wodzie składników możliwe w całości w procesie ciągłym przy niewielkim nakładzie kosztów. Maksymalna czystość wody, jaką można osiągnąć w takim procesie odpowiada przewodnictwu elektrolitycznemu na poziomie poniżej 0,06 µS/cm. Regularna eksploatacja takiej instalacji z jedynie krótkotrwałymi przestojami pozwala również na zahamowanie wzrostu bakterii, glonów i grzybów.

 

Materiały dostosowane do danego medium

 

Wraz ze wzrostem czystości zwiększa się agresywność wody, ponieważ próbuje ona pobrać do roztworu brakujące jony metali.

Im mniej czyste są zastosowane metale, tym intensywniej są one atakowane przez wodę, w związku z czym przewody rurowe i standardowa armatura wodna z mosiądzu nie nadają się do zastosowania z wodą demineralizowaną. Materiały, których woda demineralizowana nie atakuje, to różne tworzywa sztuczne i stal szlachetna. Do kontaktu z wodą demineralizowaną nadają się głównie takie tworzywa jak PP, PVC i PVDF. Stal szlachetna, np. w gatunku 1.4571 wzgl. AISI 316 jest również doskonała do zastosowania w tym celu.

Aby sprostać szczególnym wyzwaniom, jakie stawia kontakt z wodą demineralizowaną, do odcięcia i dozowania wody demineralizowanej stosuje się armaturę z bardzo różnych materiałów i ich kombinacji. Stosowane są przy tym m.in.:

 

  • Armatury niklowane chemicznie wewnątrz

 

Podczas niklowania chemicznego konwencjonalna armatura mosiężna jest zanurzana w wodnym roztworze roboczym o określonej zawartości jonów niklu. Reakcja jest inicjowana i sterowana przez katalizatory. W jej wyniku na powierzchni wewnętrznej armatury tworzy się cienka warstwa stopu niklu i fosforu, która sprawia, że element staje się odporniejszy na zużycie i korozję. W technice tej wszystkie obszary elementu pokrywa warstwa o takiej samej grubości i nie dochodzi do nadmiernego osadzenia się na krawędziach.

Ponieważ nikiel należy jedynie do metali półszlachetnych, woda o najwyższym stopniu czystości zniszczy w końcu powierzchnie niklowe, doprowadzając do ich korozji. Powierzchnia taka ulega rozkładowi. Nie można dokładnie określić, jak długo wytrzyma armatura niklowana. Jej żywotność będzie najprawdopodobniej tym krótsza, im czystsza jest płynąca przez nią uzdatniona woda. Z praktyki laboratoryjnej znane są przypadki, kiedy dochodziło do awarii armatury już po kilku miesiącach. Niszczenie materiału przez korozję prowadzi przy tym do zanieczyszczenia wody wypłukanymi jonami metali. Idzie to w parze ze wzrostem przewodnictwa medium i obciążeniem ścieków cząsteczkami niklu. W standardowych armaturach wodnych stosuje się ponadto głowice z komorą smarną, które zanieczyszczają medium dodatkowo zawartymi w smarze węglowodorami, w związku z czym jakość płynącej przez niej wody nie odpowiada jej jakości wyjściowej.

 

  • Armatury mosiężne z wbudowaną rurą z tworzywa sztucznego

 

Bardziej wymagającą konstrukcję stanowią armatury mosiężne z wbudowaną rurą z PP lub PVDF, która sprawia, że woda demineralizowana nie ma kontaktu z metalem. Jeżeli armatury takie są wyposażone również w głowicę z tworzywa, gwarantują optymalną odporność i nadają się doskonale do zastosowania z wodą demineralizowaną. Do kontaktu z wodą o najwyższym stopniu czystości oferowane są wersje ze stałą cyrkulacją.

 

  • Armatury z tworzyw sztucznych

 

W sprzedaży można znaleźć również armatury do wody uzdatnionej, które są w całości wykonane z PVC. Ze względu na podatność tego materiału na wzrost łamliwości armatury takie nie gwarantują bezawaryjności w perspektywie długoterminowej. Jeżeli są one dodatkowo wyposażone w zawór kulowy, wykazują podczas dozowania wadliwość wynikającą z konstrukcji.

Lepiej w praktyce sprawdzają się i są odpowiedniejsze dla tego typu medium specjalne armatury z PP. Grubości ścian i gwinty dostosowano w taki sposób, aby konstrukcja wykazywała odpowiednią trwałość również podczas ciągłej eksploatacji w laboratorium. Wymagane zgodnie z normą DIN EN 2918 część 1 obciążenie wynoszące 120 newtonów jest zachowane we wszystkich obszarach armatury. Wyposażenie w głowicę membranową pozwala osiągnąć wysoką dokładność dozowania. Odpowiednie dla medium połączenie materiałów pozwala wykluczyć wynikające z korozji ścieranie materiału. Taka konstrukcja pozwala również na rezygnację ze stosowania smarów, które mogłyby zanieczyścić medium. Armatury takie wytrzymują ciśnienie do 10 barów. Górna granica temperatury medium wynosi około 60oC. W takiej temperaturze górna granica ciśnienia spada do 8 barów. W praktyce laboratoryjnej armatury takie są stosowane bezproblemowo i bezawaryjnie od lat. Z ekonomicznego punktu widzenia są one bardzo opłacalne i nawet przy minimum działań konserwacyjnych nie są znane ograniczenia ich żywotności.

 

  • Armatury ze stali szlachetnej

 

W przypadku stali nierdzewnej chodzi o tak szlachetny materiał, że nawet najwyższej jakości woda o najwyższym stopniu czystości nie jest w stanie wypłukać z niego jonów metali w istotnej ilości. W praktyce laboratoryjnej sprawdza się w szczególności armatura ze stali nierdzewnej w gatunki 1.4571 wzgl. AISI 316. Ze względu na wyższe koszty materiału i produkcji zastosowanie armatury ze stali nierdzewnej zaczyna się tam, gdzie leżą granice wykorzystania innych armatur. Stal szlachetna wytrzymuje bardzo wysokie temperatury pary o najwyższym stopniu czystości i nadaje się tym samym w szczególności do stosowania w przypadku temperatury medium przekraczającej 60oC. Może to mieć miejsce przykładowo w przypadku gorącej wody roboczej lub pary. Stal nierdzewna sprawdza się doskonale w przypadku armatur mieszanych. Inne obszary zastosowania stali to oczyszczanie przewodów z zastosowaniem sterylizacji termicznej lub w przypadku wody wzbogaconej w ozon. Nawet w wysokich temperaturach i w kontakcie z parą armatury ze stali szlachetnej wytrzymują ciśnienie do 10 barów.

 

Podsumowanie

 

W wyniku pojawienia się nowych zadań wzrosły wymagania w zakresie jakości stosowanej w laboratoriach wody demineralizowanej. W związku z tym istnieje konieczność takiego doboru armatury laboratoryjnej, która będzie w stanie sprostać wyższym wymaganiom i przyszłym zadaniom. Nie można dopuścić do tego, aby wynikające z korozji zużycie materiału powodowało obniżenie trwałości armatury i jakości medium. Należy przy tym stosować wyłącznie takie głowice, które wykluczają zanieczyszczenie medium smarami. Armatury wodne z niklowaniem chemicznym mogą bardzo szybko ulec awarii w wyniku korozji i w wielu punktach nie są zgodne z najnowszym stanem techniki. Zasadniczo nie nadają się one do stosowania z wodą demineralizowaną.

 

Do zastosowań standardowych w zakresie temperaturowym do 60oC (medium) sprawdziły się w praktyce laboratoryjnej odpowiednio przygotowane armatury z PP z głowicami membranowymi - jako niedrogie i ekonomiczne rozwiązanie. Wyższe nakłady na produkcję armatur pokrytych wewnątrz specjalną warstwą tworzywa sztucznego są zasadne głównie ze względu na trudne warunki ramowe oraz wyjątkowo wysokie wymagania w zakresie czystości wody.

 

Armatury najwyższej klasy to armatury ze stali nierdzewnej. Pozwalają one na pracę z wyższymi temperaturami medium oraz z parą. Stanowią instalacje pierwszego wyboru w przypadku wody mieszanej oraz tam, gdzie stosuje się sterylizację termiczną. Wzbogacenie wody ozonem nie ma na nie żadnego wpływu.


ARTYKUŁ DO POBRANIA

 

 



Wstecz
[ X ]

Drogi użytkowniku,

25 maja 2018 roku zacznie obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Potrzebujemy Twojej zgody na przetwarzanie Twoich danych osobowych przechowywanych w plikach cookies. Poniżej znajdziesz pełny zakres informacji na ten temat.

Zgadzam się na przechowywanie na urządzeniu, z którego korzystam tzw. plików cookies oraz na przetwarzanie moich danych osobowych pozostawianych w czasie korzystania przeze mnie ze strony internetowej firmy www.labro.com.pl w celach marketingowych, w tym na profilowanie i w celach analitycznych.

Kto będzie administratorem Twoich danych?
Administratorami Twoich danych będziemy my: Firma Labro Technologie sp.z o.o.sp.k. z siedzibą w Krakowie ul. Czerwone Maki 55/25 NIP 676 247 94 93
O jakich danych mówimy?
Chodzi o dane osobowe, które są zbierane w ramach korzystania przez Ciebie z naszych usług w tym zapisywanych w plikach cookies.
Dlaczego chcemy przetwarzać Twoje dane?
Przetwarzamy te dane w celach opisanych w polityce prywatności, między innymi aby: Komu możemy przekazać dane?
Zgodnie z obowiązującym prawem Twoje dane możemy przekazywać podmiotom przetwarzającym je na nasze zlecenie, np. agencjom marketingowym, podwykonawcom naszych usług oraz podmiotom uprawnionym do uzyskania danych na podstawie obowiązującego prawa np. sądom lub organom ścigania – oczywiście tylko gdy wystąpią z żądaniem w oparciu o stosowną podstawę prawną.
Jakie masz prawa w stosunku do Twoich danych?
Masz między innymi prawo do żądania dostępu do danych, sprostowania, usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania. Możesz także wycofać zgodę na przetwarzanie danych osobowych, zgłosić sprzeciw oraz skorzystać z innych praw.
Jakie są podstawy prawne przetwarzania Twoich danych?
Każde przetwarzanie Twoich danych musi być oparte na właściwej, zgodnej z obowiązującymi przepisami, podstawie prawnej. Podstawą prawną przetwarzania Twoich danych w celu świadczenia usług, w tym dopasowywania ich do Twoich zainteresowań, analizowania ich i udoskonalania oraz zapewniania ich bezpieczeństwa jest niezbędność do wykonania umów o ich świadczenie (tymi umowami są zazwyczaj regulaminy lub podobne dokumenty dostępne w usługach, z których korzystasz). Taką podstawą prawną dla pomiarów statystycznych i marketingu własnego administratorów jest tzw. uzasadniony interes administratora. Przetwarzanie Twoich danych w celach marketingowych podmiotów trzecich będzie odbywać się na podstawie Twojej dobrowolnej zgody.
Dlatego też proszę zaznacz przycisk "zgadzam się" jeżeli zgadzasz się na przetwarzanie Twoich danych osobowych zbieranych w ramach korzystania przez ze mnie z portalu www.labro.com.pl udostępnianych zarówno w wersji "desktop", jak i "mobile", w tym także zbieranych w tzw. plikach cookies. Wyrażenie zgody jest dobrowolne i możesz ją w dowolnym momencie wycofać.


Informacje ogólne:
1. Strona realizuje funkcje pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu w następujący sposób:
a. poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje,
b. poprzez zapisywanie w urządzeniach końcowych pliki cookie (tzw. "ciasteczka"),
c. poprzez gromadzenie logów serwera www przez operatora hostingowego.
2. Użytkownik po zarejestrowaniu się na portalu zostaje zapisany do branżowej listy mailingowej, dzięki której co jakiś czas otrzymuje na podany podczas rejestracji adres e-mail
informacje branżowe. W każdej z wiadomości na jej dole znajduje się link umożliwiający wypisanie się z listy mailingowej bez jednoczesnego usunięcia konta na portalu.


Informacje w formularzach:
1. Portal zbiera informacje podane dobrowolnie przez użytkownika.
2. Portal może zapisać ponadto informacje o parametrach połączenia (oznaczenie czasu, adres IP)
3. Dane w formularzu nie są udostępniane podmiotom trzecim inaczej, niż za zgodą użytkownika.
4. Dane podane w formularzu mogą stanowić zbiór potencjalnych klientów, zarejestrowany przez Operatora Portalu w rejestrze prowadzonym przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych.
5. Dane podane w formularzu są przetwarzane w celu wynikającym z funkcji konkretnego formularza.
6. Dane podane w formularzach mogą być przekazane podmiotom technicznie realizującym niektóre usługi – w szczególności dotyczy to przekazywania informacji o posiadaczu rejestrowanej domeny do podmiotów będących operatorami domen internetowych, Portalów obsługujących płatności lub też innych podmiotów z którymi Operator Portalu w tym zakresie współpracuje.


Informacja o plikach cookies;
1. Portal korzysta z plików cookies.
2. Pliki cookies (tzw. „ciasteczka”) stanowią dane informatyczne, w szczególności pliki tekstowe, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika Portalu i przeznaczone są do korzystania ze stron internetowych Portalu. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę strony internetowej, z której pochodzą, czas przechowywania ich na urządzeniu końcowym oraz unikalny numer.
3. Podmiotem zamieszczającym na urządzeniu końcowym Użytkownika Portalu pliki cookies oraz uzyskującym do nich dostęp jest operator Portalu.
4. Pliki cookies wykorzystywane są w następujących celach:
a. tworzenia statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Portalu korzystająze stron internetowych, co umożliwia ulepszanie ich struktury i zawartości;
b. utrzymanie sesji Użytkownika Portalu (po zalogowaniu), dzięki której Użytkownik nie musi na każdej podstronie Portalu ponownie wpisywać loginu i hasła;
c. określania profilu użytkownika w celu wyświetlania mu dopasowanych materiałów w sieciach reklamowych, w szczególności sieci Google.
5. W ramach Portalu stosowane są dwa zasadnicze rodzaje plików cookies: „sesyjne” (session cookies) oraz „stałe” (persistent cookies). Cookies „sesyjne” są plikami tymczasowymi, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika do czasu wylogowania, opuszczenia strony internetowej lub wyłączenia oprogramowania (przeglądarki internetowej). „Stałe” pliki cookies przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika przez czas określony w parametrach plików cookies lub do czasu ich usunięcia przez Użytkownika.
6. Oprogramowanie do przeglądania stron internetowych (przeglądarka internetowa) zazwyczaj domyślnie dopuszcza przechowywanie plików cookies w urządzeniu końcowym Użytkownika. Użytkownicy Portalu mogą dokonać zmiany ustawień w tym zakresie. Przeglądarka internetowa umożliwia usunięcie plików cookies. Możliwe jest także automatyczne blokowanie plików cookies Szczegółowe informacje na ten temat zawiera pomoc lub dokumentacja przeglądarki internetowej.
7. Ograniczenia stosowania plików cookies mogą wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronach internetowych Portalu.
8. Pliki cookies zamieszczane w urządzeniu końcowym Użytkownika Portalu i wykorzystywane mogą być również przez współpracujących z operatorem Portalu reklamodawców oraz partnerów.
9. Zalecamy przeczytanie polityki ochrony prywatności tych firm, aby poznać zasady korzystania z plików cookie wykorzystywane w statystykach: Polityka ochrony prywatności Google Analytics
10. Pliki cookie mogą być wykorzystane przez sieci reklamowe, w szczególności sieć Google, do wyświetlenia reklam dopasowanych do sposobu, w jaki użytkownik korzysta z Portalu, tworzenia raportów zainteresowań i danych demograficznych' Google Analytics. W tym celu mogą zachować informację o ścieżce nawigacji użytkownika lub czasie pozostawania na danej stronie.
11.W zakresie informacji o preferencjach użytkownika gromadzonych przez sieć reklamową Google użytkownik może zrezygnować z usługi Google Analytics dla reklam displayowych i dostosować reklamy w sieci reklamowej Google za pomocą ustawień reklam dostępnych pod adresem: https://www.google.com/settings/ads/

Logi serwera:
1. Informacje o niektórych zachowaniach użytkowników podlegają logowaniu w warstwie serwerowej. Dane te są wykorzystywane wyłącznie w celu administrowania Portalem oraz w celu zapewnienia jak najbardziej sprawnej obsługi świadczonych usług hostingowych.
2. Przeglądane zasoby identyfikowane są poprzez adresy URL. Ponadto zapisowi mogą odlegać:
a. czas nadejścia zapytania,
b. czas wysłania odpowiedzi,
c. nazwę stacji klienta – identyfikacja realizowana przez protokół HTTP,
d. informacje o błędach jakie nastąpiły przy realizacji transakcji HTTP,
e. adres URL strony poprzednio odwiedzanej przez użytkownika (referer link) – w przypadku gdy przejście do Portalu nastąpiło przez odnośnik,
f. informacje o przeglądarce użytkownika,
g. Informacje o adresie IP.
3. Dane powyższe nie są kojarzone z konkretnymi osobami przeglądającymi strony.
4. Dane powyższe nie są wykorzystywane jedynie dla celów administrowania serwerem.


Udostępnienie danych:
1. Dane podlegają udostępnieniu podmiotom zewnętrznym wyłącznie w granicach prawnie dozwolonych.
2. Dane umożliwiające identyfikację osoby fizycznej są udostępniane wyłączenie za zgodą tej osoby.
3. Operator może mieć obowiązek udzielania informacji zebranych przez Portal upoważnionym organom na podstawie zgodnych z prawem żądań w zakresie wynikającym z żądania.


Zarządzanie plikami cookies – jak w praktyce wyrażać i cofać zgodę?
1. Jeśli użytkownik nie chce otrzymywać plików cookies, może zmienić ustawienia przeglądarki. Zastrzegamy, że wyłączenie obsługi plików cookies niezbędnych dla procesów uwierzytelniania, bezpieczeństwa, utrzymania preferencji użytkownika może utrudnić, a w skrajnych przypadkach może uniemożliwić korzystanie ze stron www
2. W celu zarządzania ustawieniami cookies wejdź w ustawienia przeglądarki internetowej.
Strona korzysta z cookies. Więcej w Polityce Prywatności.
OK